
Od redakcji
W związku z demonstracją i konferencją antywojenną, które odbędą się w najbliższy piątek w Warszawie, my, komuniści, zdecydowaliśmy się przedstawić nasze stanowisko tak, jak robimy to zazwyczaj – nie poprzez ukochane przez reformistów abstrakcyjne programy, które nie wytrzymują próby rzeczywistości, a sięgając do całego bogactwa marksistowskiej teorii, na której się opieramy.
Dlatego publikujemy pracę Lenina pt. „Program wojenny rewolucji proletariackiej”, napisaną w 1916 roku. Wyjaśnia ona m.in. nasze podejście do kwestii rozbrojenia oraz różnicę między wojnami rewolucyjnymi i narodowowyzwoleńczymi a imperialistycznymi. Sedno argumentu Lenina leży właśnie w tym, że nie można ujmować tych kwestii w sposób abstrakcyjny ani frazesami przykrywać braku konkretnego programu. Czym innym jest uzbrojona klasa robotnicza walcząca przeciwko wyzyskiwaczom o rozbrojenie i wywłaszczenie ich, czym innym dozbrajanie wyzyskiwaczy, by wysyłali robotników na wzajemną rzeź.
Na zarzuty, jakobyśmy byli jakimiś cielęcymi pacyfistami, odpowiedzmy słowami z tego artykułu:
„Klasa uciskana, która nie dąży do tego, by nauczyć się władać bronią, ćwiczyć się we władaniu nią, by mieć broń — taka klasa uciskana zasługuje jedynie na to, by ją uciskano, krzywdzono i traktowano jak niewolników. Nie możemy przecież, nie przeistaczając się w burżuazyjnych pacyfistów lub oportunistów, zapominać o tym, że żyjemy w społeczeństwie klasowym i że ze społeczeństwa tego nie ma i nie może być innego wyjścia poza walką klasową”.
Jednocześnie „«ani jednego grosza i ani jednego człowieka» nie tylko dla armii stałej, ale także dla milicji burżuazyjnej”!
W Holandii, Skandynawii i Szwajcarii ze środowiska rewolucyjnych socjaldemokratów walczących przeciwko kłamstwu socjalszowinistów o „obronie ojczyzny” w obecnej wojnie imperialistycznej, rozlegają się głosy na rzecz zastąpienia starego punktu socjaldemokratycznego programu minimum: „milicja” lub „uzbrojenie ludu” — nowym: „rozbrojenie”. Pismo „Jugend-Internationale”1 otworzyło dyskusję nad tym zagadnieniem i zamieściło w 3. numerze artykuł redakcyjny za rozbrojeniem. W najnowszych tezach towarzysza R. Grimma2 również, niestety, znajdujemy ustępstwo na rzecz idei „rozbrojenia”. W czasopismach „Neues Leben” i „Vorbote” otwarto dyskusję. Przyjrzyjmy się stanowisku rzeczników rozbrojenia.
I
Argument podstawowy polega na tym, że żądanie rozbrojenia jest najjaśniejszym, najbardziej zdecydowanym, najbardziej konsekwentnym wyrazem walki przeciwko wszelkiemu militaryzmowi i wszelkiej wojnie.
Jednakże ten podstawowy argument — to właśnie podstawowy błąd zwolenników rozbrojenia. Socjaliści nie mogą być przeciwko wszelkiej wojnie, nie przestając być socjalistami.
Po pierwsze, socjaliści nigdy nie byli i nigdy nie mogą być przeciwnikami wojen rewolucyjnych. Burżuazja „wielkich” mocarstw imperialistycznych stała się na wskroś reakcyjna i wojnę, którą obecnie prowadzi ta burżuazja, uważamy za wojnę reakcyjną, zbrodniczą, za wojnę właścicieli niewolników. No, a jak się rzecz ma z wojną przeciwko tej burżuazji? Na przykład z wojną ludów uciskanych przez tę burżuazję i zależnych od niej lub ludów kolonialnych o swe wyzwolenie? W tezach grupy Międzynarodówka, w paragrafie 5., czytamy: „W erze tego rozpasanego imperializmu nie są już możliwe żadne wojny narodowe” — jest to oczywiście niesłuszne.
Historia XX wieku, tego wieku „rozpasanego imperializmu”, pełna jest wojen kolonialnych. Lecz to, co my, Europejczycy, imperialistyczni ciemiężcy większości narodów świata, z właściwym nam nikczemnym szowinizmem europejskim nazywamy „wojnami kolonialnymi” — to są często wojny narodowe lub powstania narodowe tych uciskanych ludów. Jedna z najbardziej zasadniczych cech imperializmu polega właśnie na tym, że przyśpiesza on rozwój kapitalizmu w krajach najbardziej zacofanych i tym samym rozszerza i zaostrza walkę przeciwko uciskowi narodowemu. To jest fakt. Stąd jednak wynika nieodparcie, że imperializm musi nierzadko wywoływać wojny narodowe. Junius3, który w swej broszurze broni wyżej wzmiankowanych „tez”, powiada, że w epoce imperialistycznej wszelka wojna narodowa przeciwko jednemu z wielkich mocarstw imperialistycznych prowadzi do interwencji innego, konkurującego z nim, również imperialistycznego wielkiego mocarstwa, przez co każda wojna narodowa przeistacza się w imperialistyczną. Argument ten jest jednak również błędny. Tak może być, ale nie zawsze tak bywa. Wiele wojen kolonialnych w latach 1900–1914 miało inny przebieg. I byłoby wprost śmieszne, gdybyśmy oświadczyli, że na przykład po obecnej wojnie, jeżeli zakończy się ona skrajnym wyczerpaniem krajów walczących, „nie może” być „żadnych” wojen narodowych, postępowych, rewolucyjnych, choćby ze strony Chin, w sojuszu z Indiami, Persją, Syjamem itd. przeciwko wielkim mocarstwom.
Negowanie wszelkiej możliwości wojen narodowych w warunkach imperializmu jest teoretycznie niesłuszne, historycznie ewidentnie błędne, praktycznie zaś równoznaczne z europejskim szowinizmem: my, którzy należymy do narodów uciskających setki milionów ludzi w Europie, Afryce, Azji itd. — my mamy oświadczyć narodom uciskanym, że ich wojna przeciwko „naszym” narodom jest „niemożliwa”!
Po drugie. Wojny domowe — to także wojny. Kto uznaje walkę klas, ten nie może nie uznawać wojen domowych, które w każdym społeczeństwie klasowym stanowią naturalny, w pewnych warunkach nieunikniony dalszy ciąg, rozwinięcie i zaostrzenie walki klasowej. Potwierdzają to wszystkie wielkie rewolucje. Negować wojny domowe lub zapominać o nich — znaczyłoby to wpaść w skrajny oportunizm i wyrzec się rewolucji socjalistycznej.
Po trzecie, socjalizm, który zwyciężył w jednym kraju, bynajmniej nie wyklucza od razu wszystkich wojen w ogóle. Przeciwnie, zakłada je. Rozwój kapitalizmu w różnych krajach odbywa się nadzwyczaj nierównomiernie. Nie może zresztą być inaczej w warunkach produkcji towarowej. Stąd bezsporny wniosek: socjalizm nie może zwyciężyć równocześnie we wszystkich krajach. Zwycięży on początkowo w jednym lub kilku krajach, pozostałe zaś w ciągu pewnego czasu pozostaną burżuazyjnymi lub przedburżuazyjnymi. Będzie to musiało wywołać nie tylko tarcia, lecz nawet bezpośrednie dążenie burżuazji innych krajów do rozgromienia zwycięskiego proletariatu państwa socjalistycznego. W takich wypadkach wojna z naszej strony byłaby uprawniona i sprawiedliwa. Byłaby to wojna o socjalizm, o wyzwolenie innych ludów od burżuazji. Engels miał w pełni rację, kiedy w swym liście do Kautskiego z 12 września 1882 r. uznawał otwarcie możliwość „wojen obronnych” socjalizmu po jego zwycięstwie4. Miał właśnie na myśli walkę obronną zwycięskiego proletariatu przeciwko burżuazji innych krajów.
Dopiero wtedy, gdy obalimy, ostatecznie zwyciężymy i wywłaszczymy burżuazję na całym świecie, a nie tylko w jednym kraju, wojny staną się niemożliwe. Jest naukowo bezzasadne — i zupełnie nierewolucyjne — pomijanie lub tuszowanie tego, co najważniejsze: zgniecenia oporu burżuazji; tego, co najtrudniejsze, co najbardziej wymaga walki przy przechodzeniu do socjalizmu. „Socjalne” klechy i oportuniści zawsze gotowi są marzyć o przyszłym pokojowym socjalizmie, lecz tym się właśnie różnią od rewolucyjnych socjaldemokratów, że nie chcą myśleć o zaciętej walce klasowej i wojnach klasowych w celu urzeczywistnienia tej pięknej przyszłości, ani się nimi martwić.
Nie możemy dawać się zwodzić przy pomocy słów. Na przykład pojęcie „obrona ojczyzny” jest znienawidzone przez wielu ludzi, ponieważ jawni oportuniści i kautskiści maskują i tuszują nim kłamstwa burżuazji w obecnej grabieżczej wojnie. To fakt. Ale z tego nie wynika, że powinniśmy oduczyć się zastanawiać nad znaczeniem haseł politycznych. Uznawać „obronę ojczyzny” w obecnej wojnie znaczy uważać tę wojnę za „sprawiedliwą”, służącą interesom proletariatu — i nic więcej, i jeszcze raz nic więcej, ponieważ inwazji nie da się wykluczyć w żadnej wojnie. Byłoby wprost głupio nie uznawać „obrony ojczyzny” ze strony ludów uciskanych w ich wojnie przeciwko wielkim mocarstwom imperialistycznym lub ze strony zwycięskiego proletariatu w jego wojnie przeciw jakiemuś Galliffetowi5 państwa burżuazyjnego.
Teoretycznie byłoby całkowicie błędne zapomnieć, że każda wojna jest jedynie kontynuacją polityki innymi środkami – obecna wojna imperialistyczna jest kontynuacją polityki imperialistycznej dwóch grup wielkich mocarstw, a politykę tę zrodził i żywi całokształt stosunków epoki imperialistycznej. Jednak ta sama epoka musi nieuchronnie zrodzić politykę walki z uciskiem narodowym oraz walkę proletariatu z burżuazją, a tym samym stworzyć możliwość i nieuchronność, po pierwsze, rewolucyjnych narodowych powstań i wojen, po drugie, wojen i powstań proletariatu przeciwko burżuazji, po trzecie — połączenia obu rodzajów wojen rewolucyjnych itd.
II
Dochodzi do tego jeszcze kolejny ogólny powód. Klasa uciskana, która nie dąży do tego, by nauczyć się władać bronią, ćwiczyć się we władaniu nią, by mieć broń — taka klasa uciskana zasługuje jedynie na to, by ją uciskano, krzywdzono i traktowano jak niewolników. Nie możemy przecież, nie przeistaczając się w burżuazyjnych pacyfistów lub oportunistów, zapominać o tym, że żyjemy w społeczeństwie klasowym i że ze społeczeństwa tego nie ma i nie może być innego wyjścia poza walką klasową. W każdym społeczeństwie klasowym — czy to opartym na niewolnictwie, czy na pańszczyźnie czy też, jak dziś, na pracy najemnej — klasa uciskająca jest uzbrojona. Nie tylko obecna armia stała, ale i obecna milicja, nie wyłączając szwajcarskiej, to uzbrojenie się burżuazji przeciwko proletariatowi. Sądzę, że tej elementarnej prawdy nie ma potrzeby udowadniać. Wystarczy przypomnieć o użyciu wojska przeciwko strajkującym we wszystkich krajach kapitalistycznych.
Uzbrojenie burżuazji przeciwko proletariatowi jest jednym z najpoważniejszych, podstawowych i najważniejszych faktów współczesnego społeczeństwa kapitalistycznego. A w obliczu tego faktu wymaga się od rewolucyjnych socjaldemokratów, by wysunęli „żądanie” „rozbrojenia”! Oznaczałoby to całkowite porzucenie stanowiska walki klasowej i wszelkiej myśli o rewolucji. Mówimy: uzbrojenie proletariatu w celu pokonania, wywłaszczenia i rozbrojenia burżuazji – to jedyna możliwa taktyka klasy rewolucyjnej, taktyka, którą przygotowywał, uzasadnił i której nauczył cały obiektywny rozwój kapitalistycznego militaryzmu. Dopiero po rozbrojeniu przez proletariat burżuazji będzie mógł on, nie zdradzając swojego historycznego zadania, wyrzucić wszelką broń na złom, co z pewnością uczyni – ale dopiero wtedy, bynajmniej nie wcześniej.
Jeśli dzisiejsza wojna budzi w reakcyjnych socjalistycznych klechach i płaczliwych drobnomieszczanach jedynie przerażenie, strach i odrazę przed wszelkim użyciem broni, śmiercią, krwią itp., to my odpowiadamy: społeczeństwo kapitalistyczne zawsze było i jest okropnością bez końca. I jeśli obecna wojna, ta najbardziej reakcyjna ze wszystkich, przygotuje teraz temu społeczeństwu okropny koniec, to nie mamy żadnych powodów do rozpaczy. Obiektywnie rzecz biorąc, niczym innym jak przejawem rozpaczy nie są bowiem kazania, „żądania” – a raczej: marzenie – o „rozbrojeniu” w obecnych czasach, kiedy to na oczach wszystkich przygotowywana jest jedynie słuszna i rewolucyjna wojna – wojna domowa przeciwko imperialistycznej burżuazji – i to przez samą tę burżuazję.
Temu, kto powie, że jest to „szara teoria”, „tylko teoria”, przypomnimy dwa fakty historyczne o znaczeniu światowym: z jednej strony rolę trustów [oligopoli – red.] i pracy fabrycznej kobiet, z drugiej zaś Komunę 1871 roku i dni grudniowe 1905 roku w Rosji6.
Jest to sprawą burżuazji, by rozwijać trusty, zapędzać dzieci i kobiety do fabryk, tam je dręczyć, deprawować i skazywać na niewyobrażalną nędzę. Nie „popieramy” takiego rozwoju, nie „żądamy” go, walczymy z nim. Ale jak walczymy? Wiemy, że trusty i praca kobiet w fabrykach są postępowe. Nie chcemy cofać się do rzemiosła, do kapitalizmu przedmonopolistycznego, do pracy kobiet w domu. Naprzód poprzez trusty itp. – i dalej niż one, ku socjalizmowi!
To samo, mutatis mutandis7, dotyczy dzisiejszej militaryzacji narodu. Dziś burżuazja imperialistyczna — i nie tylko ona — militaryzuje nie tylko cały naród, lecz także młodzież. Jutro, dajmy na to, będzie militaryzować kobiety. Odpowiemy na to: tym lepiej! Byle szybciej naprzód — im szybciej, tym bliżej do zbrojnego powstania przeciwko kapitalizmowi. Jakże socjaldemokraci mogą dać się zastraszyć lub zniechęcić militaryzacją młodzieży i tak dalej, jeśli nie zapomnieli o przykładzie Komuny? To przecież nie „teoria” ani marzenie, lecz fakt. I naprawdę byłoby już zupełnie źle, gdyby socjaldemokraci, wbrew wszystkim faktom ekonomicznym i politycznym, zaczęli wątpić, że epoka imperializmu i wojny imperialistyczne muszą nieuchronnie prowadzić do powtarzania się takich faktów.
Pewien burżuazyjny obserwator Komuny Paryskiej pisał w jednej z angielskich gazet: „Jakże okropny byłby naród francuski, gdyby składał się tylko z kobiet!” Kobiety i młodzież od trzynastego roku życia walczyły w czasie Komuny Paryskiej na równi z mężczyznami. Inaczej nie może być i w przyszłych bojach o obalenie burżuazji. Proletariuszki nie będą biernie przyglądać się, jak dobrze uzbrojona burżuazja rozstrzeliwuje słabo uzbrojonych lub wręcz nieuzbrojonych proletariuszy; znów, tak jak w 1871 roku, chwycą one za broń, a z dzisiejszych „przerażonych” lub zniechęconych narodów — a właściwie — z dzisiejszego ruchu robotniczego, bardziej zdezorganizowanego przez oportunistów niż przez rządy — wyrośnie niewątpliwie, prędzej czy później, ale najzupełniej niewątpliwie, międzynarodowy związek „okropnych narodów” rewolucyjnego proletariatu.
Obecnie militaryzacja przenika całe życie społeczne. Militaryzacja ogarnia wszystko. Imperializm — to zaciekła walka wielkich mocarstw o podział i ponowny podział świata; musi więc on prowadzić do dalszej militaryzacji we wszystkich krajach, nawet w małych, nawet w neutralnych. Co mają zrobić przeciwko temu kobiety proletariuszki?? Czy tylko przeklinać wszelkie wojny i wszystko, co związane z wojną, tylko żądać rozbrojenia? Kobiety z klasy uciskanej, która jest rewolucyjna, nigdy nie pogodzą się z tak haniebną rolą. Raczej powiedzą swoim synom:
„Wkrótce będziesz dorosły. Dadzą ci karabin. Weź go i staraj się dobrze poznać sztukę wojenną. Nauka ta jest dla proletariuszy niezbędna — nie po to, by strzelać do twoich braci, jak to ma miejsce podczas obecnej rozbójniczej wojny i co radzą ci zdrajcy socjalizmu, lecz po to, by walczyć z burżuazją swojego «własnego» kraju, by położyć kres wyzyskowi, nędzy i wojnom nie za pomocą pobożnych życzeń, lecz przez zwycięstwo nad burżuazją i jej rozbrojenie”.
Jeżeli nie zamierza się prowadzić właśnie takiej propagandy w związku z obecną wojną, to niechże się łaskawie przestanie rzucać wielkimi hasłami o międzynarodowej rewolucyjnej socjaldemokracji, rewolucji socjalistycznej i wojnie przeciwko wojnie.
III
Zwolennicy rozbrojenia występują przeciwko uzbrojeniu ludu między innymi również dlatego, że to ostatnie żądanie ma rzekomo łatwiej prowadzić do ustępstw wobec oportunizmu. Rozpatrzyliśmy wyżej to, co najważniejsze: stosunek rozbrojenia do walki klasowej i rewolucji społecznej. Teraz rozpatrzmy kwestię stosunku między rozbrojeniem a oportunizmem. Jedną z najważniejszych przyczyn, dla których żądanie rozbrojenia jest nie do przyjęcia, jest właśnie fakt, że żądanie to i wynikające z niego iluzje muszą osłabiać naszą walkę z oportunizmem i pozbawiać nas sił w tej walce.
Nie ma wątpliwości, że walka ta jest obecnie najważniejszym z aktualnych zagadnień w Międzynarodówce. Walka z imperializmem, jeśli nie jest nierozerwalnie związana z walką z oportunizmem, jest czczym frazesem lub oszustwem. Jednym z najważniejszych mankamentów Zimmerwaldu i Kienthalu8 i jedną z najważniejszych przyczyn możliwego fiaska tych zalążków Trzeciej Międzynarodówki jest właśnie to, że kwestia walki z oportunizmem nie została nawet otwarcie poruszona, nie mówiąc już o zdecydowanym rozstrzygnięciu w duchu tego, że zerwanie z oportunistami jest nieuniknione. Oportunizm zwyciężył – chwilowo – w europejskim ruchu robotniczym. We wszystkich większych krajach ukształtowały się dwa główne odcienie oportunizmu: po pierwsze, jawny, cyniczny i dlatego mniej niebezpieczny socjalimperializm Plechanowów, Scheidemannów, Legienów, Albertów Thomasów i Sembatów, Vanderveldów, Hyndmanów, Hendersonów itp. Po drugie – zamaskowany, kautskowski: Kautsky-Haase i Socjaldemokratyczna Grupa Pracy9 w Niemczech, Longuet, Pressemane, Mayéras i inni we Francji, Ramsay MacDonald i inni przywódcy Niezależnej Partii Pracy w Anglii, Martow, Czeidze i inni w Rosji; Treves i inni tak zwani lewicowi reformiści we Włoszech10.
Jawny oportunizm otwarcie i bez ogródek występuje przeciwko rewolucji oraz rozpoczynającym się ruchom i wybuchom rewolucyjnym, pozostaje w bezpośrednim sojuszu z rządami, choć formy tego sojuszu mogą być bardzo rozmaite, poczynając od udziału w rządzie, a na udziale w komitetach wojenno-przemysłowych (w Rosji)11 kończąc. Skryci oportuniści, kautskiści, są dla ruchu robotniczego znacznie bardziej szkodliwi i niebezpieczni, ponieważ swoją obronę sojuszu i „jedności” z jawnymi oportunistami maskują i uprawdopodabniają za pomocą przyzwoicie brzmiących tez „marksistowskich” słówek i haseł „pokojowych”. Walka przeciwko obu tym formom panującego oportunizmu powinna się toczyć we wszystkich dziedzinach polityki proletariackiej: w działalności parlamentarnej, związkach zawodowych, strajkach, wojskowości itd. Główną cechą obu tych form panującego oportunizmu jest jednak to, że przemilczają, tuszują lub „objaśniają” w duchu policyjnym konkretne zagadnienie związku obecnej wojny z rewolucją oraz inne konkretne zagadnienia rewolucji. I to mimo że przed tą wojną stwierdzono jednoznacznie niezliczoną ilość razy, zarówno nieoficjalnie, jak i oficjalnie w Manifeście bazylejskim, związek właśnie tej nadchodzącej wojny z rewolucją proletariacką! Główna zaś wada żądania rozbrojenia polega właśnie na tym, że omija się tu wszystkie konkretne zagadnienia rewolucji. Czyżby zwolennicy rozbrojenia opowiadali się za zupełnie nowym rodzajem rewolucji bez użycia broni?
Dalej. Absolutnie nie jesteśmy przeciwni walce o reformy. Nie chcemy ignorować tej przykrej możliwości, że w najgorszym wypadku ludzkość przeżyje jeszcze jedną wojnę imperialistyczną, jeżeli pomimo licznych wybuchów masowego fermentu i masowego buntu oraz pomimo naszych wysiłków rewolucja nie wyrośnie z obecnej wojny. Jesteśmy zwolennikami takiego programu reform, który również musi być skierowany przeciwko oportunistom. Oportunistom byłoby na rękę, gdybyśmy wyłącznie im pozostawili walkę o reformy, a sami ulecieli w obłoki jakiegoś „rozbrojenia”, ratując się ucieczką od smutnej rzeczywistości. „Rozbrojenie” jest właśnie ucieczką od trudnej rzeczywistości, bynajmniej zaś nie walką przeciwko niej.
W takim programie powiedzielibyśmy mniej więcej tak: „Hasło i uznanie obrony ojczyzny w wojnie imperialistycznej z lat 1914–1916 – to jedynie korumpowanie ruchu robotniczego burżuazyjnymi kłamstwami”. Taka konkretna odpowiedź na konkretne zagadnienia byłaby teoretycznie bardziej słuszna, o wiele pożyteczniejsza dla proletariuszy, boleśniej uderzyłaby w oportunistów aniżeli żądanie rozbrojenia i odmowa „wszelkiej” obrony ojczyzny! I moglibyśmy dodać: „Burżuazja wszystkich imperialistycznych mocarstw – Anglii, Francji, Niemiec, Austrii, Rosji, Włoch, Japonii, Stanów Zjednoczonych – stała się tak reakcyjna i tak przesiąknięta dążeniem do światowej dominacji, że wszelka wojna prowadzona przez burżuazję tych krajów może być tylko reakcyjna. Proletariat powinien nie tylko sprzeciwiać się każdej takiej wojnie, ale także pragnąć klęski «swojego» rządu w takich wojnach i wykorzystać ją do powstania rewolucyjnego, jeśli nie uda się powstanie w celu zapobieżenia wojnie”.
W kwestii milicji powinniśmy stwierdzić: nie jesteśmy za milicją burżuazyjną, lecz wyłącznie za milicją proletariacką. Dlatego „ani jednego grosza i ani jednego człowieka” nie tylko dla armii stałej, ale także dla milicji burżuazyjnej, nawet w takich krajach jak Stany Zjednoczone, Szwajcaria, Norwegia itp., tym bardziej, że nawet w krajach największych swobód republikańskich (np. w Szwajcarii) widzimy coraz większe sprusaczenie12 milicji, zwłaszcza od 1907 i 1911 roku, oraz jej prostytuowanie w celu mobilizowania wojska przeciwko strajkującym. Możemy żądać: obieralności oficerów przez lud, zniesienia wszelkiego sądownictwa wojskowego, zrównania w prawach robotników zagranicznych i miejscowych (punkt szczególnie ważny dla tych państw imperialistycznych, które, jak Szwajcaria, coraz bezwstydniej wyzyskują coraz większą liczbę cudzoziemskich robotników, nie przyznając im żadnych praw), następnie możemy żądać, aby każde, powiedzmy, sto mieszkańców danego kraju miało prawo do tworzenia wolnych zrzeszeń w celu nauki sztuki wojennej, ze swobodnym wyborem instruktorów, z opłacaniem ich pracy przez państwo itp. Tylko w takich warunkach proletariat mógłby naprawdę opanować wszystkie aspekty sztuki wojennej dla siebie, nie zaś dla tych, których jest niewolnikiem; a takiej nauki wymagają interesy proletariatu. Jak dowiodła rewolucja rosyjska, każdy sukces, nawet częściowy, ruchu rewolucyjnego – np. zdobycie miasta, ośrodka przemysłowego czy części armii – niezawodnie zmusi zwycięski proletariat do realizacji właśnie takiego programu.
Wreszcie oportunistów nie można naturalnie pokonać samymi programami, lecz jedynie działaniem. Największy, fatalny błąd zbankrutowanej II Międzynarodówki polegał na tym, że słowom nie odpowiadały czyny, że bez skrupułów wyrabiano nawyk obłudy i frazeologii rewolucyjnej (patrz obecny stosunek Kautskiego i ski do Manifestu Bazylejskiego). Rozbrojenie jako idea społeczna — czyli taka idea, którą rodzi określona sytuacja społeczna i która może wpływać na określone środowisko społeczne, a nie pozostaje jedynie kaprysem jednostki — wywodzi się najwyraźniej z małostkowych i wyjątkowo „spokojnych” warunków panujących w niektórych małych państwach, które stoją na uboczu krwawego światowego szlaku wojen i mają nadzieję pozostać tam nadal. Wystarczy wniknąć w argumentację norweskich zwolenników rozbrojenia: jesteśmy — powiadają — krajem małym, wojska mamy mało, nic nie możemy zrobić przeciwko wielkim mocarstwom [a zatem również nic nie możemy zrobić przeciwko wciąganiu nas siłą do imperialistycznego sojuszu z tym czy innym blokiem wielkich mocarstw] […], chcemy pozostać w spokoju w swoim zapadłym kącie i prowadzić nadal zaściankową politykę, domagać się rozbrojenia, obowiązkowych sądów rozjemczych, «stałej» [zapewne w rodzaju belgijskiej?] neutralności itp.”
Dążenie małych państw do pozostania na uboczu, drobnomieszczańskie pragnienie, by być jak najdalej od wielkich bitew dziejowych, by wykorzystać swe względnie monopolistyczne położenie do pozostawania w zaskorupiałej bierności – oto obiektywna sytuacja społeczna, która może zapewnić idei rozbrojenia pewien sukces i rozpowszechnienie w niektórych małych państwach. Oczywiście takie dążenia są iluzoryczne i reakcyjne, imperializm bowiem i tak wciągnie małe państwa w wir światowej gospodarki i polityki.
Szwajcarii przykładowo jej imperialistyczne otoczenie obiektywnie dyktuje dwie linie ruchu robotniczego: oportuniści w sojuszu z burżuazją dążą do tego, by uczynić ze Szwajcarii republikańsko-demokratyczny związek do czerpania zysków z turystyki imperialistycznej burżuazji oraz żeby w ładny i spokojny sposób utrzymać tę „spokojną” pozycję monopolistyczną.
My, prawdziwi socjaldemokraci Szwajcarii, dążymy do wykorzystania względnej wolności i „międzynarodowej” sytuacji Szwajcarii, aby przyczynić się do zwycięstwa ścisłego sojuszu elementów rewolucyjnych w partiach robotniczych Europy. Szwajcaria, dzięki Bogu, nie posługuje się „swoim własnym” językiem, lecz trzema językami światowymi i to właśnie takimi, jakimi posługują się sąsiednie kraje prowadzące wojnę.
Gdyby 20 000 członków szwajcarskiej partii wpłacało co tydzień dwa centymy jako „nadzwyczajny podatek wojenny”, to uzyskalibyśmy np. 20 000 franków rocznie – więcej niż potrzeba, by wbrew zakazom sztabów generalnych w trzech językach okresowo wydawać i rozpowszechniać wśród robotników i żołnierzy krajów walczących wszystko, co zawiera prawdę o rozpoczynającym się powstaniu robotników, o ich brataniu się w okopach, o ich nadziejach na rewolucyjne wykorzystanie broni przeciwko imperialistycznej burżuazji w ich „własnych” krajach itp.
Wszystko to nie jest nowe. To właśnie czynią już najlepsze pisma, jak „La Sentinelle”, „Volksrecht”, „Berner Tagwacht”13, niestety jednak w niedostatecznej mierze. Jedynie taka działalność może sprawić, że piękna uchwała zjazdu partyjnego w Aarau14 stanie się czymś więcej niż po prostu piękną uchwałą. I wystarczy postawić pytanie: czy żądanie „rozbrojenia” odpowiada temu kierunkowi pracy socjaldemokratycznej?
Oczywiście nie. Obiektywnie rozbrojenie odpowiada oportunistycznej, ciasno narodowej, ograniczonej partykularyzmem małego państwa linii ruchu robotniczego. Obiektywnie „rozbrojenie” jest najbardziej narodowym, specyficznie narodowym programem małych państw, bynajmniej zaś nie międzynarodowym programem międzynarodowej rewolucyjnej socjaldemokracji.
Przypisy
- „Jugend-Internationale” — organ Międzynarodowego Sekretariatu Młodzieży Socjalistycznej zbliżonego do lewicy zimmerwaldzkiej (najbardziej pryncypialnego skrzydła socjalistów, którzy wzięli udział w konferencjach antymilitarystycznych w Zimmerwaldzie i Kienthalu w Szwajcarii). Wychodził w Zurychu od września 1915 r. do maja 1918 r. pod redakcją W. Münzenberga. Ocenę „Jugend-Internationale” Lenin zawarł w artykule „Międzynarodówka Młodzieży” (patrz Dzieła t. 30, Warszawa 1987, s. 211–214) – przyp. red. ↩︎
- Chodzi o tezy w kwestii wojny, napisane przez R. Grimma i opublikowane w nrach 162 i 164 gazety „Grütlianer” z 14 i 17 lipca 1916 r.
W związku z rosnącym niebezpieczeństwem wciągnięcia Szwajcarii do udziału w wojnie w szwajcarskiej partii socjaldemokratycznej rozgorzała dyskusja na temat stosunku do wojny. W kwietniu 1916 r. Zarząd Socjaldemokratycznej Partii Szwajcarii polecił czołowym działaczom partii — R. Grimmowi, G. Müllerowi, Ch. Naine’owi, P. Pflügerowi i innym — by wypowiedzieli się w prasie na temat swych poglądów w tej kwestii. Każdy z nich napisał artykuł bądź tezy, które opublikowano w gazetach „Berner Tagwacht”, „Volksrecht” i „Grütlianer”.
W. Lenin uważnie śledził przebieg dyskusji, studiował materiały, pisał swoje uwagi do tez. Wszystkie te materiały zostały opublikowane w serii „Leninskij sbornik XVII”. — przyp. red. ↩︎ - Junius — pseudonim, pod którym Róża Luksemburg opublikowała broszurę „Kryzys demokracji”, o której wspomina tu Lenin — przyp. red. ↩︎
- Patrz K. Marks, F. Engels: Dzieła, t. 35. Warszawa 1977, s. 403 — przyp. red. ↩︎
- Galliffet – francuski generał, znany z brutalnego rozrachunku z uczestnikami Komuny Paryskiej w 1871 roku. — przyp. red. ↩︎
- Chodzi o powstanie grudniowe w Moskwie, które stanowiło apogeum rewolucji 1905 roku. Ocenę tych wydarzeń dał Lenin m.in. w pracy „Nauki powstania moskiewskiego”. Patrz Dzieła wybrane w dwóch tomach, t. I, Warszawa 1951, s. 581–588 — przyp. red. ↩︎
- Mutatis mutandis — z pewnymi zmianami — przyp. red. ↩︎
- Chodzi tu o międzynarodowe konferencje socjalistyczne internacjonalistów w Zimmerwaldzie i Kienthalu w Szwajcarii.
Pierwsza Międzynarodowa Konferencja Socjalistyczna odbyła się w Zimmerwaldzie w dniach 5–8 września 1915 r. Podczas konferencji doszło do sporu między rewolucyjnymi internacjonalistami na czele z Leninem a większością kautskowską. Lenin utworzył z lewicowych internacjonalistów Lewicę Zimmerwaldzką, w której jedynie partia bolszewików zajęła jedyne słuszne i konsekwentne do samego końca stanowisko internacjonalistyczne przeciwko wojnie.
Konferencja przyjęła manifest, w którym określiła wojnę światową jako wojnę imperialistyczną; potępiła postawę socjalistów, którzy głosowali za kredytami wojennymi i brali udział w rządach burżuazyjnych; wezwała robotników Europy do walki przeciwko wojnie, na rzecz pokoju bez aneksji i kontrybucji.
Konferencja przyjęła ponadto oświadczenie solidarności z ofiarami wojny i wybrała Międzynarodową Komisję Socjalistyczną.
O znaczeniu konferencji w Zimmerwaldzie zob. artykuły Lenina: „Pierwszy krok” oraz „Rewolucyjni marksiści na Międzynarodowej Konferencji Socjalistycznej w dniach 5–8 września 1915 r.” (Zob. Lenin, Dzieła Wszystkie, t. 27, Warszawa 1987).
Druga Międzynarodowa Konferencja Socjalistyczna odbyła się w dniach 24–30 kwietnia 1916 r. w miejscowości Kienthal. Podczas tej konferencji lewe skrzydło wykazało się większą jednością i siłą niż podczas konferencji w Zimmerwaldzie. Lenin doprowadził do przyjęcia rezolucji, w której skrytykowano socjalny pacyfizm oraz oportunistyczną działalność Międzynarodowego Biura Socjalistycznego. Manifest i rezolucje przyjęte w Kienthalu stanowiły postęp w rozwoju międzynarodowego ruchu przeciwko wojnie.
Konferencje w Zimmerwaldzie i Kienthalu przyczyniły się do ukształtowania i zjednoczenia elementów internacjonalistycznych, nie poruszały jednak otwarcie kwestii walki z oportunizmem, nie zajęły konsekwentnego stanowiska internacjonalistycznego i nie przyjęły najważniejszych założeń polityki bolszewików – przekształcenie wojny imperialistycznej w wojnę domową, obalenie własnych imperialistycznych rządów w czasie wojny, zorganizowanie III Międzynarodówki nie zostały przez nie przyjęte. — przyp. red. ↩︎ - Socjaldemokratyczna Grupa Pracy – organizacja niemieckich centrystów, utworzona w marcu 1916 r. przez posłów do Reichstagu, którzy odłączyli się od socjaldemokratycznej frakcji Reichstagu. Grupa ta stała się trzonem założonej w 1917 r. centrystycznej Niezależnej Socjaldemokratycznej Partii Niemiec (USPD), która usprawiedliwiała jawnych socjalszowinistów i opowiadała się za utrzymaniem jedności z nimi. — przyp. red. ↩︎
- Więcej na temat tych postaci patrz Maria Koszutska, „Prądy i kierunki w partiach socjalistycznych podczas wojny” — przyp. red. ↩︎
- Komitety wojenno-przemysłowe zostały utworzone w Rosji w 1915 roku przez imperialistyczną wielką burżuazję. Burżuazja, której zależało na wywarciu wpływu na robotników i przekonaniu ich do obrony ojczyzny, wpadła na pomysł utworzenia w ramach tych komitetów „grup robotniczych”. Dla burżuazji korzystne było pozyskanie do tych grup takich przedstawicieli robotników, którzy agitowaliby wśród klasy robotniczej za podwyższeniem wydajności pracy w zakładach zbrojeniowych. Mienszewicy aktywnie uczestniczyli w tym pseudopatriotycznym przedsięwzięciu zainicjowanym przez burżuazję. Bolszewicy ogłosili bojkot komitetów przemysłu zbrojeniowego i z powodzeniem przeprowadzili go przy poparciu większości robotników. — przyp. red. ↩︎
- Sprusaczenie — narzucenie cywilnemu ciału — milicji, samorządowi, administracji — logiki armii stałej, musztry, dyscypliny i podporządkowania władzy państwowej, a w konsekwencji użyciem tego ciała przeciwko ludności cywilnej — przyp. red. ↩︎
- La Sentinelle (Wartownik) – organ organizacji socjaldemokratycznej kantonu Neuchâtel (we francuskojęzycznej części Szwajcarii); założony w 1884 roku w La Chaux-de-Fonds. W pierwszych latach I wojny światowej gazeta opowiadała się po stronie internacjonalistów. 13 listopada 1914 roku w numerze 265 opublikowała w skróconej wersji manifest KC SDPRR „Wojna a socjaldemokracja Rosji”.
Volksrecht – organ Socjaldemokratycznej Partii Szwajcarii i kantonu Zurych; ukazywał się od 1898 roku w Zurychu. Podczas I wojny światowej gazeta publikowała artykuły lewicowych zimmerwaldczyków, w tym artykuły Lenina: „Dwanaście krótkich tez o obronie przez H. Greulicha hasła obrony kraju”, „O zadaniach SDPRR w rewolucji rosyjskiej” i „Matactwa republikańskich szowinistów”. Później gazeta przyjęła postawę antykomunistyczną.
Berner Tagwacht – organ Socjaldemokratycznej Partii Szwajcarii, założony w 1893 roku w Bernie. Na początku I wojny światowej gazeta publikowała artykuły Karla Liebknechta, Franza Mehringa i innych lewicowych socjaldemokratów. W 1917 roku zaczęła otwarcie popierać socjalszowinistów. Później obrała orientację antykomunistyczną. — przyp. red. ↩︎ - Chodzi o zjazd Partii Socjaldemokratycznej Szwajcarii w Aarau, który odbył się w dniach 20 i 21 listopada 1915 r. Centralne miejsce w porządku obrad zjazdu zajmowało stanowisko szwajcarskiej socjaldemokracji wobec Zimmerwaldzkiego Związku Internacjonalistów. Wokół tej kwestii rozgorzała walka między trzema nurtami w szwajcarskiej socjaldemokracji: 1. przeciwnikami Związku Zimmerwaldzkiego (Greulich, Pflüger i in.), 2. zwolennikami prawicy z Zimmerwaldu (Grimm i in.) oraz 3. zwolennikami lewicy z Zimmerwaldu (Platten i in.).
R. Grimm zgłosił rezolucję, w której wezwano Socjaldemokratyczną Partię Szwajcarii do przystąpienia do Związku Zimmerwaldzkiego i poparcia linii politycznej prawicy z Zimmerwaldu. Szwajcarscy lewicowi socjaldemokraci zgłosili poprawkę do rezolucji Grimma, w której uznano za konieczne rozwijanie rewolucyjnej walki masowej przeciwko wojnie oraz stwierdzono, że jedynie zwycięska rewolucja proletariatu może położyć kres wojnie imperialistycznej.
Zjazd partii większością głosów przyjął poprawkę lewicy. — przyp. red. ↩︎